دارونامه؛ گیاهان دارویی آشنایی با خواص و مضرات شیرین‌بیان

شیرین‌بیان (نام علمی: Glycyrrhiza glabra)، که به فارسی مَهْک گفته می‌شود، گیاهی خودرو از تیرهٔ سبزی‌آساها، بومی جنوب اروپا، شمال آفریقا و نواحی معتدل آسیا ست. در اکثر نقاط ایران خصوصاً در شهرستان خاتم مروست و نواحی شرقی و شمال شرقی و همچنین آذربایجان، سلسله جبال بختیاری و شهرستان اقلید به فراوانی می‌روید. برگ‌های آن مرکب است و از ۴ تا ۷ زوج برگ به اضافهٔ یک برگچهٔ انتهایی تشکیل یافته‌است که به سبب ترشح شیره، چسبنده‌اند. گلهایش مایل به آبی و میوه‌اش شامل ۵ تا ۶ دانهٔ مایل به قهوه‌ای است. ریشه و ساقهٔ زیرزمینی آن مصرف دارویی دارد. ریشه‌ها و ریزومهای این گیاه دارای پوستی قهوه‌ای‌رنگ یا سیاه و مغز زردرنگ است.

مشخصات:
شیرین‌بیان از زمرهٔ گیاهان بنشنی و بومی جنوب اروپا و قسمتهایی از آسیاست. این گیاه از رستنیهای علفی چندساله‌است. ارتفاع این گیاه تا یک متر و در نواحی معتدل تا دو متر می‌رسد. طول برگ‌های باریک آن از ۷ تا ۱۵ سانتیمتر است و شامل ۹ تا ۱۷ برگچه‌است. برگچه‌ها بیضوی بوده، کناره آن‌ها صاف است. گل‌های این گیاه به رنگهای ارغوانی، زرد یا بنفش یا آبی مایل به سفید است و به صورت مجتمع در انتهای ساقه‌های گل‌دهنده مشاهده می‌شود. زمان ظهور گل‌ها اوایل تابستان است. میوهٔ این گیاه، غلافی و مستطیل شکل به طول ۲ تا ۳ سانتی‌متر است و معمولاً هر میوه دارای ۳ تا ۶ عدد دانهٔ لوبیاشکل است.

 

شیرین بیان انواع مختلف دارد:

گونه اسپانیایی «G. typical» که میوه آن صاف و بدون کرک است و ریزومهای قهوه‌ای به قطر ۶ تا ۱۸ میلی‌متر دارد.
گونه روسی «G. glandulifera» که برگ‌های آن چسبناک است و ریشه‌های متعدد به ضخامت ۵ سامتیمتر دارد. پوست ریشه آن فلس‌دار و قهوه‌ای رنگ است و شیرینی ملایم دارد.
گونه ترکی «G. pallida» که ضخامت ریشه آن حدود ۸ سانتیمتر است.
گونه ایرانی «G. violacca» که ریشه‌های آن نیز نسبتاً ضخیم است.

ترکیبات شیمیایی:
از نظر ترکیبات شیمیایی در ریشه شیرین بیان ماده ی موثره شیرین گلیسیریزین، گلیسیر تینیک اسید و گلیسیر یزیک اسید وجود دارد، شیرین بیان تجارتی دارای یزولیکیریتین و یک آنتوکسانتین و گلیکوزید که رنگ زرد کم رنگی به مغز ریشه می‌دهد و به علاوه یک فلاونوئید باسمیت محدود کم که فقط عمل عضلات نرم را کند می‌کند می‌باشد، در این گیاه یک ماده لیکیریتی ژنین چالکون وجود دارد که دارای خاصیت رفع اسپاسم می‌باشد.

خواص شیرین‌بیان :

در چین این گیاه را با عسل مصرف می‌کنند، شیرین بیان پس از جین‌سینگ از مهم‌ترین و پر خاصیت‌ترین داروهای چینی است و در بسیاری از داروها به عنوان جز تعدیل کننده و اصلاح کننده وارد می‌شود، معتقدند که از داروهای جوان‌کننده‌ی انسان است و اثرش برای مدت مدیدی می‌ماند.

شیرین‌بیان تونیک و ضدسم قوی و نیروبخش است و برای نرم کردن سینه مفید است و در طب جدید از شیرین‌بیان برای رفع ناراحتی‌های طحال و جراحت گلو و در مورد نوزادان که دارای جوش و کورک و ناراحتی‌های پوستی هستند تجویز می‌شود، در مورد درمان زخم معده اثر رضایت بخش داشته و عوارض جانبه آن کمی پس از قطع خوردن دارو برطرف شده است.

اگر شیرین‌بیان روی برخی التهاب‌ها و تاول‌های پوستی ریخته و مالیده شود و اثر شبیه کورتیزون دارد، با این تفاوت که سمیت آن کمتر از کورتیزون است.

در یونان باستان از شیرین بیان برای تسکین سرفه و درمان سوءهاضمه استفاده می‌کردند. امروزه دانشمندان در پژوهش‌های خود نه تنها این خواص درمانی این گیاه را تأیید کرده‌اند بلکه به خواص دیگری نیز دست یافته‌اند. ترکیبات فعال موجود در این گیاه در ریشه آن قرار دارد و گلیسیریزین غنی‌ترین و مهم‌ترین ترکیب آن است. شیرین‌بیان همچنین ترکیبات دیگری با اثرات مهم مانند فلاوونوئیدها و فیتواستروژن‌ها را دارا است. از این گیاه به صورت خشک شده، پاستیل و تنتور استفاده می‌شود. در ادامه به اثر مفید این گیاه اشاره می‌کنیم:

خواص درمانی شیرین‌بیان برای مجاری تنفسی

گلیسیریزین که یکی از ترکیبات مهم موجود در شیرین‌بیان است به کاهش التهاب در مجاری تنفسی کمک زیادی می‌کند. این ترکیب مفید مانع رشد و اثرات بیماری‌زای اکثر ویروس‌ها می‌شود. امروزه این ماده در ترکیب داروهای مربوط به بیماری‌های تنفسی قرار داده می شود و برای تسکین علائمی مانند سرفه و گلودرد موثر عمل می‌کند. این گیاه همچنین باعث روان شدن خلط شده و مجاری تنفسی را باز می‌کند. در واقع شیرین‌بیان ویروس‌هایی که مجاری هوایی را تهدید می‌کنند نابود می‌سازد.

شیرین‌بیان برای مقابله با التهاب

تأثیر شیرین‌بیان روی غدد فوق کلیوی در درمان سندرم خستگی مزمن موثر است. این گیاه همچنین در درمان بسیاری از عفونت‌ها و برطرف کردن التهاب‌های بدن نقش دارد. شیرین‌بیان در درمان هپاتیت نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد چون به کاهش التهاب کبد کمک کرده و با فعالیت ویروس‌هایی که منشأ این بیماری هستند مقابله می‌کند.

شیرین‌بیان برای تسریع روند هضم غذا و مقابله با معده درد

شیرین‌بیان خاصیت ضداسپاسمی دارد و با اختلالات گوارشی به ویژه نفخ، کندی هضم غذا، آروغ، گاز معده و غیره مقابله می‌کند. این گیاه همچنین در درمان زخم معده، ورم معده و مشکلات روده موثر است. نتایج پژوهش‌های آزمایشگاهی نشان می‌دهد که فلاوونوئیدهای موجود در این گیاه باعث نابودی هلیکوباکتری پیلوری می‌شود. باید بدانید که این باکتری عامل زخم معده است. می‌توان از شیرین‌بیان برای درمان آفت‌ها و زخم‌های دهانی نیز بهره برد.

شیرین‌بیان و تأثیر آن در تولید استروژن

گلیسیریزین در عملکرد استروژن تأثیر دارد. این ترکیب روی گیرنده‌های استروژنی بدن تثبیت می‌شود. به این صورت زمانی که میزان استروژن بیش از اندازه بالا می‌رود (که یکی از عوامل بروز سندرم پیش از قاعدگی است) باعث انسداد گیرنده‌های این هورمون شده و فعالیت آن را کاهش می‌دهد. زمانی که میزان استروژن دچار افت و کاهش می‌شود (مانند دوران بعد از یائسگی) گلیسیریزین به صورت جزئی کمبود آن را جبران می‌کند. این گیاه همچنین در ترکیب داروهای برخی از اختلالات قاعدگی یا داروهای مربوط به یائسگی استفاده می‌شود.

شیرین‌بیان و تأثیر آن در مقابله با سرطان

نتایج اولیه به دست آمده بر روی حیوانات نشان می‌دهد که شیرین‌بیان می‌تواند خواص ضدسرطانی داشته باشد و به ویژه در پیشگیری از سرطان‌های کولون و سینه موثر عمل کند. این گیاه تأثیر خود را از ترکیب اصلی خود یعنی گلیسیریزین می‌گیرد که به تقویت سیستم ایمنی بدن کمک می‌کند. البته تأثیر ضدسرطانی این گیاه همچنین مدیون فیتواستروژن‌هایی موجود در ریشه آن به نظر می‌رسد در پیشگیری از ابتلا به سرطان سینه نقش دارد.

شیرین‌بیان و تأثیر آن در کاهش کلسترول بد خون

بررسی‌های متعددی در این خصوص انجام شده است و متخصصان به این نتیجه رسیده‌اند که مصرف صرفاً ۱۰۰ میلی‌گرم شیرین‌بیان در روز می‌تواند باعث کاهش کلسترول بد خون LDL شود.

عرق ریشه شیرین‌بیان :

دارای همان خواص دم کرده به علاوه ی اثرات دیگر گیاه شیرین‌بیان است این خواص عبارتند از :

درمان زخم معده و اثنی‌عشر و مفید در بیماری‌های ریوی و دستگاه گوارش و ملین و مسکن تشنگی و التهاب معده و نرم کننده سینه و مقوی اعصاب بوده و برای رفع ورم‌های چشم و گلو و بینی موثر و ضدترشی معده و برطرف کننده بواسیر می‌باشد.

 

مضرات شیرین‌بیان

میانسالان با فشارخون بالا مراقب باشند

نگران نباشید، اوضاع آنقدرها هم بد نیست که ظرف‌های حاوی این گیاه دارویی را که در خانه دارید دور بیاندازید یا به دوستان و آشنایان‌تان واگذار کنید. زیرا تحقیقات و پژوهش‌های انجام شده نشان می‌دهند، بیمارانی که سن آنان کم و فشار خون‌شان پایین است، می‌توانند از شیرین‌بیان به ‌صورت موقت استفاده کنند، در حالی که این درمان برای افرادی که در میانسالی قرار دارند و فشار خون آنان نیز بالاست، به طور قطع عوارض جدی به همراه خواهد داشت. به این دلیل که مصرف آن فشار خون این افراد را بالا برده و سلامت آنان را به خطر می‌اندازد.

وقتی شیرین بیان، تلخ می‌شود

نکته دیگری که درباره این گیاه دارویی باید به آن پرداخت این است که به گفته پژهشگران و پزشکان متخصص، مصرف بی‌رویه گیاه شیرین‌بیان یا فرآورده‌های آن غدد فوق کلیوی را تحریک می‌کند، همچنین موجب ترشح بیش از اندازه هورمون آلدوسترون در بدن می‌شود که پیامد آن بروز مشکلاتی مانند بالارفتن فشار خون و بروز اختلال در فعالیت‌های متابولیسمی است. علاوه بر این استفاده بیش از حد از این گیاه دارویی سلامت طحال را با مشکل روبه‌رو می‌کند.

رابطه معکوس با ذکاوت کودک

بسیاری از زنان در دوره‌های بارداری با این نگاه که مصرف گیاهان دارویی هیچ ضرری برای آنان ندارد برای رفع مشکلات خود به سراغ چنین اقلامی می‌روند تا با خیال آسوده و بدون اینکه دغدغه عوارض جانبی استفاده از آن را داشته باشد ناراحتی و مشکل خود را برطرف کنند. زنانی که در دوره بارداری یا شیردهی‌ قرار دارند، به هیچ عنوان نباید این گیاه و فرآورده‌های آن را مصرف کنند. زیرا استفاده قابل توجه آن در این دوره از زندگی ممکن است هوش و توان ذهنی کودک را به خطر بیاندازد. نتیجه به دست آمده از یک تحقیق که روی تعدادی از کودکان هشت ساله صورت گرفت، نشان داد افرادی که مادران آنها در دوره بارداری مقدار زیادی شیرین‌بیان مصرف کرده بودند در مقایسه با سایر همسالان ذکاوت و هوش کمتری داشته و بیشتر در معرض بروز اختلالات رفتاری از جمله بیش فعالی قرار دارند.

تهدیدی به عنوان سکته

استفاده از شیرین‌بیان برای مبتلایان به بیماری قلبی ممنوع است و سلامت آنان را به شدت تهدید می کند تا به آنجا که احتمال بروز سکته را در این افراد افزایش می‌دهد. علاوه براین اشخاصی که به امراضی کبدی از جمله سیروز کبدی، همچنین نارسایی شدید کلیوی و دیابت مبتلا هستند نیز نباید از این گیاه استفاده کنند. علاوه براین موارد، احساس کرختی دست و پا همچنین درد عضله، افزایش وزن از دیگر عوارض مصرف بی رویه این گیاه در افراد است. البته فراموش نکنید که شیرین‌بیان فواید زیادی نیز برای افراد دارد اما در این مطلب منظور فقط نکاتی بوده که در قالب هشدار باید به افراد و مبتلایان به برخی از امراض داده می‌شده تا در مصرف این گیاه دارویی بیشتر دقت کنند و ناخواسته دچار عوارض ناشی از آن نشود.

منابع:

۱- سایت attarak.com

۲- www.yjc.ir

تحریریه جامعه پزشکان ایران | ۱۰ آبان ۱۳۹۷

آیا چیزی درباره کتوزیس شنیده‌اید؟
کتوزیس ( Ketosis ) ، یک فرایند متابولیکی نرمال ...
خواندن بیشتر
آشنایی با بیماری سلیاک و نشانه‌های آن
بیماری سلیاک‌ (به انگلیسی: Coeliac disease) یا اسپروی سلیاک ...
خواندن بیشتر
خارش و سوزش عضلات
احساس خارش و سوزش عضلات، در واقع احساس سوزش ...
خواندن بیشتر
رژیم مخصوص افراد هاشیماتو
تیروئیدیت هاشیموتو نوعی التهاب مزمن تیروئید است که به ...
خواندن بیشتر
آشنایی با نشانه‌های بیماری ویلسون
بیماری ویلسون ( Wilson's disease ) یک اختلال ارثی ...
خواندن بیشتر
کمبود پتاسیم و راه‌های جبران آن
پتاسیم (Potassium) با نماد شیمیایی K (از واژهٔ kalium ...
خواندن بیشتر
کتوز چیست؟ و روش‌های پیشگیری از آن
برخی از افراد فکر می‌کنند که کتوز بسیار خطرناک ...
خواندن بیشتر
سازگاری بدنی
در توجیهی که به دیدن مربوط است نه تنها ...
خواندن بیشتر
التهاب تیروئید
التهاب غده تیروئید یا تیروئیدیت را می‌توان به سه ...
خواندن بیشتر