روانشناسی کودک چیست؟

روانشناسی کودک یکی از مهم‌ترین بخش‌های روانشناسی رشد است که موضوعی بسیار گستره و مهم می‌باشد. این رشته‌ی خاص بر روی فرایندهای روانی کودکان از تولد تا بزرگسالی تمرکز دارد. روانشناسی کودک در حقیقت به تغییرات روانی کودک از زمان تولد توجه دارد.

محدوده‌ی مطالعه‌ی روانشناسی کودک شامل مهارت‌های حرکتی، پیشرفت شناختی، مهارت‌های زبانی، تغییرات اجتماعی، رشد احساسی و… می‌باشد.

روانشناسی کودک یکی از ده‌ها شاخه ی روانشناسی و یکی از موضوعاتی است که اغلب مورد بررسی و تحقیق قرار می‌گیرد.

این رشته علم روانشناسی در حقیقت به ذهن و رفتارهای کودکان از ابتدای تولد تا بزرگسالی تمرکز دارد. روانشناسی کودک نه تنها بر روی رشد فیزیکی کودکان، بلکه بر روی رشد ذهنی، احساسی و رشد اجتماعی آن‌ها نیز متمرکز شده است.

از لحاظ تاریخی، یک کودک، نسخه ی کوچک فرد بزرگسال می‌باشد. هنگامی که ژان پیاژه می‌گفت که کودکان متفاوت از بزرگسالان تفکر می‌کنند، آلبرت انیشتن عقیده داشت که “کشف کردن چیزی” ساده است اما فقط یک نابغه می‌تواند آن را درک کند.

امروزه، روانشناسان متوجه شده اند که روانشناسی کودک بسیار منحصر به فرد و پیچیده است، اما از نظر رویکرد های منحصر به فرد، این رشته هنوز جای پیشرفت زیادی دارد.

متخصصان نیز در پاسخ به برخی سوالاتی که در مورد روانشناسی کودک وجود دارد اتفاق نظر ندارند- مثلا آیا تجارب اولیه‌ی یک کودک از تجارب بعدی او مهم‌تر هستند یا خیر، و یا ذات آدمی مهم‌تر است یا تربیت و پررش او؟

از آن‌جایی که کودکی نقش بسیار مهمی را در ادامه‌ی زندگی ایفا می‌کند، جای تعجب ندارد که این موضوع در روانشناسی، جامعه‌شناسی و آموزش نیز نقش دارد.

متخصصان نه تنها بر روی تاثیراتی که بر روی رشد کودک اثر دارند تمرکز می‌کنند، بلکه فاکتورهای مختلفی که ممکن است باعث بروز مشکلات روانی شوند را نیز بررسی می‌کنند.
اعتمادبه‌نفس، محیط مدرسه، پدر و مادر، فشارهای اجتماعی و … به طرز چشمگیری برای روانشناسان کودک بسیار اهمیت دارند- زیرا رشد و سلامتی ذهنی کودک برای آن‌ها بسیار مهم است.

_ ملزومات درک روانشناسی کودک

پدر و مادران معمولا می‌توانند توانایی و مهارت‌های فرزندان‌شان را تعریف و تفسیر کنند.

اگر شما فرزند خود را درک نکنید، ممکن است در درک توانایی یا عدم توانایی او اشتباه قضاوت کنید.

گاهی اوقات این سوء‌تفاهمات بی‌ضرر هستند، اما در اغلب موارد چنین نیست. نقش پدر و مادر در روانشناسی کودک بسیار اهمیت دارد.

عدم آگاهی از وضعیت رشد کودک می‌تواند باعث تشخیص اشتباه توانایی‌های او و در نهایت تصمیم‌گیری اشتباه شود.

یکی از بررسی‌های که توسط دکتر برندا وولینگ- مدیر و استاد پژوهشی دانشگاه میشیگان انجام شده است، نشان داده است که کودکان به طرز عجیبی از مدت زمانی که پدر و مادرشان برای رشد آن‌ها وقت می‌گذارند متاثر هستند.

بنابراین، اهمیت بسیار دارد که پدر و مادران در مورد رشد و روانشناسی کوکان آموزش ببینند تا بتوانند احساسات و رشد ذهنی شان

_ زمینه‌های مختلف روانشناسی کودک

هنگامی که سخن از رشد می‌شود، اولین مسئله‌ای که به ذهن شما می‌رسد چیست؟

اگر مانند اکثریت مردم باشید، ابتدا به فکر فاکتورهای درونی که بر روی چگونگی رشد کودک تاثیر می‌گذارند، می افتید – مانند ژنتیک و ویژگی‌های شخصیتی.

اما رشد، شامل فاکتور های مختلف دیگر نیز می‌باشد. مثلا فاکتور‌های محیطی همچون روابط اجتماعی و آن فرهنگی که در آن زندگی می‌کنیم، نقش بسیار مهمی را در رشد کوک ایفا می‌کنند.

برخی از مهم‌ترین مفاهیمی که در بحث ارزیابی و آنالیز روانشناسی رشد باید در نظر داشته باشیم شامل:

_ محیط اجتماعی: روابطی که ما با دیگران داریم بر روی افکار، یادگیری و رشد کودک تاثیر بسیار زیادی دارند. خانواده، مدرسه، گروه‌های دوستانه همه و همه بر روی رشد اجتماعی کودک‌مان تاثیر زیادی خواهند داشت.
_ محیط فرهنگی: فرهنگی که کودک در آن زندگی می‌کند، در بردارنده‌ی ارزش‌ها، رسوم، باورها و روش‌های زندگی خاصی می‌باشند که در تمام طول عمر بر روی رشد کودک تاثیر دارند. فرهنگ حتی بر روی چگونگی رفتار کودک با پدر و مادر، نوع آموزشی که می‌بیند و نوع مراقبتی که از او می‌شود نیز تاثیر دارد.

_ زمینه‌ی اجتماعی-اقتصادی: سطح اجتماعی که کودک در آن زندگی می‌کند نیز در رشد وی تاثیر دارد. وضعیت اجتماعی – اقتصادی بر اساس فاکتورهای مختلف دیگری نیز بنا شده‌اند – مانند میزان تحصیلات خانواده و حتی افراد آن جامعه، وضعیت درآمد، شغل و وضعیت زندگی مردم. کودکانی که در شرایط اجتماعی-اقتصادی بهتری بزرگ می‌شوند، شانس موفقیت بهتر و بالاتری دارند. اما کودکانی که در خانواده‌های فقیر و ناتوان بزرگ می‌شوند و به خدمات سلامتی و پزشکی، مواد غذایی مناسب، و آموزش دسترسی کمتری دارند، متعاقبا شانس کمتری برای موفقیت خواهند داشت. این فاکتورها در روانشناسی کودک تاثیر بسیار زیادی دارند.

به یاد داشته باشید که این ۳ فاکتور با یکدیگر در تعامل نیز می‌باشند. مثلا اگر یک کودک شرایط اجتماعی و اقتصادی بدی داشته باشد، با غنی‌سازی فرهنگ و اجتماعی که در آن زندگی می‌کند می‌توان شانس موفقیت او را افزایش داد.

_ چیزهای مهمی که باید در نظر بگیریم:

روانشناسی کودک شامل موضوعات و فاکتورهای بسیار گوناگونی می‌باشد- از تاثیر ژنتیک بر رفتار او گرفته تا فشارهای اجتماعی وارد شده بر روی رشد. از جمله موارد و فاکتورهایی که در روانشناسی کودک ضروری هستند شامل:

ژنتیک
تاثیرات محیطی
رشد والدین
رشد اجتماعی
رشد شخصیتی
زبان
نقش های جنسیتی
رشد شناختی
رشد جنسی

روانشناسی کودک ممکن است برای کمک به بچه‌ها در مشکلات مربوط به رشد در زمینه‌های مختلف خیلی تخصصی باشد و فرد شاید به روانشناسی عمومی‌تری نیاز پیدا کند.

در هر دو شرایط، متخصصان به شیوه‌های مخصوص خود با کودکان برخورد می‌کنند. برای مثال روانشناسی کودک می‌تواند به شیوه‌های مراقبت از کودک و نتیجه‌ی عالی آن، و یا با صحبت و تمرین با کودک به رشد آن‌ها کمک کند.
_ نکاتی برای درک بهتر روانشناسی کودک

ژان پیاژه – روانشناسان کودک بسیار مشهور و بزرگ می‌گوید:” از نظر اخلاقی، کودک چه خوب رشد کند و چه بد، این به سرنوشتش بستگی دارد.”

وظیفه‌ی پدر و مادری چیزی بیشتر از فراهم کردن وسایل آسایش و آرامش کودکان است.

راحتی و آسایش باید در مورد احساسات، احساس امنیت و… نیز ایجاد شود. در این‌جا به برخی از نکات مهم در روانشناسی کودک اشاره می‌کنیم که به درک بهتر او کمک می‌کنند:

_ مشاهده کردن، کلید اساسی است

یکی از ساده‌ترین و در عین حال مهم‌ترین روش‌ها برای درک روانشناسی کودک، مشاهده است.

به چیزهایی که بچه‌های‌تان می‌گویند و انجام می‌دهند توجه و علاقه نشان دهید. رفتارها، حرکات، حرف‌ها، علایق و عادات غذایی، خواب و بازی‌های‌شان را به دقت مشاهده کنید.

همیشه در ذهن داشته باشید که بچه‌ی شما منحصر به فرد است و شخصیت خاص خود را دارد. پس، از مقایسه کردن او با بچه‌های دیگر خودداری کنید، زیرا این کار نه تنها به او استرس وارد می‌کند، بلکه باعث کوچک شدن او می‌شود.

از خود سوالاتی بپرسید که برای درک روانشناسی کودک به شما کمک می‌کنند؛ مانند:

_ کودک من چه کاری را بیشتر از همه چیز دوست دارد؟
اگر کودک من کاری که دوست ندارد را انجام دهد، چه رفتاری از خود نشان می‌دهد؟ مثلا اگر سبزیجاتی که دوست ندارد بخورد، زود بخوابد و یا تکالیفش را انجام دهد.
کودک من تا چه اندازه اجتماعی است؟ آیا دوست دارد چیزهای جدید را امتحان کند؟
چقدر طول می‌کشد تا کودک من خود را با شرایط و موقعیت جدید وقف دهد؟ آیا او توانایی انطباق را دارد؟

در حین پاسخ دادن به این سوالات، از قضاوت کردن اجتناب کنید. فقط او را مشاهده کنید تا آگاهی‌تان در مورد روانشناسی کودک بالا تر برود.

_ زمان مفیدی را صرف کودک‌تان کنید

امروزه پدر و مادرها معمولا خیلی زیاد درگیر کارهای منزل و محیط کار هستند. پدر و مادرهایی که چند شغل دارند، اغلب بسیار مشغول می‌باشند و کار های زیادی برای انجام دادن دارند؛ اما باید بدانند که یکی از مهم‌ترین کارها، توجه به فرزندشان است.

اگر با این همه کاری که دارید، وقتی برای فرزند خود نمی گذارید، باید بگوییم که اشتباه می کنید و اکنون زمان تغییر است. اگر می خواهید فرزند تان را به خوبی درک کنید، باید برایش وقت کافی بگذارید.

وقتی که بر روی میز شام، رساندن و بازگرداندنش از مدرسه برای او صرف می‌کنید، کافی نیست. شما باید زمانی را برای صحبت و بازی و در حقیقت برای درک روانی او نیز در نظر بگیرید.
صحبت کردن با کودک باعث می‌شود تا از اتفاقاتی که در زندگی و مدرسه و حتی خانه برای او می‌افتد مطلع شوید، ببینید چه موسیقی یا برنامه‌ی تلویزیونی را دوست دارد و نسبت به کارها و علایق او واکنش نشان دهید.
صرف زمان کافی صرفا به معنی این نیست که با هم صحبت کنید و یا کاری انجام دهید. گاهی تنها با نشستن در کنار هم و نگاه کردن نیز می‌توانید به ویژگی‌های یکدیگر پی ببرید.

منبع: سایت ویکی‌روان

تحریریه جامعه پزشکان ایران | ۳ آبان ۱۳۹۷

فواید بی‌نظیر نوشیدن آب در حال ناشتا
یکی از بهترین عادات سلامتی که می‌توان روزانه انجام ...
خواندن بیشتر
آزمایش استرادیول چیست و چرا استفاده می‌شود؟
نویسنده: یتانی کادمن، بازبینی‌شده توسط دکتر دبرا وِدرسپون، 26 ...
خواندن بیشتر
به سوی خدمات درمانی نتیجه‌محور: چشم‌انداز EFPIA
به گزارش سایت سلامتی اروپا که در تاریخ  25 ...
خواندن بیشتر
سرطان پستان از دیدگاه مدرسهٔ عالی پزشکی دانشگاه هاروارد
سرطان پستان رشد غیرقابل کنترلِ سلول‌های غیرطبیعی در یکی ...
خواندن بیشتر
میگرن با خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی ارتباط دارد
میگرن به خودی خود به عنوان یک اختلال سردرد ...
خواندن بیشتر